AI theo nghề
Dùng AI ra đề kiểm tra và hỗ trợ chấm bài, giới hạn cần biết trước
Quy trình ra đề kiểm tra bằng AI theo ma trận bốn mức độ, cách dựng thang chấm để AI hỗ trợ chấm tự luận, và ranh giới giữa phần AI gợi ý với phần giáo viên quyết định.
Hai việc khác nhau: ra đề và chấm bài
Ra đề và chấm bài nghe giống nhau nhưng mức độ rủi ro khác hẳn. Ra đề là việc sinh nội dung, sai thì giáo viên phát hiện được khi đọc lại. Chấm bài là việc phán quyết ảnh hưởng tới học sinh, sai thì hậu quả thật.
Vì vậy ranh giới nên đặt như sau: AI được phép soạn đề và gom minh chứng khi chấm; AI không được phép quyết định điểm số cuối cùng. UNESCO đặt cùng ranh giới đó trong hướng dẫn dùng AI tạo sinh trong giáo dục: quyết định ảnh hưởng tới người học phải do con người chịu trách nhiệm.
Ra đề theo ma trận bốn mức độ
Đề ra bằng AI dễ bị dồn hết vào mức nhận biết, vì đó là mức dễ sinh nhất. Cách tránh là bắt AI làm theo ma trận trước, sinh câu hỏi sau:
| Mức độ | Câu hỏi đo cái gì | Câu lệnh tương ứng |
|---|---|---|
| Nhận biết | Nhớ lại khái niệm, sự kiện | Sinh 4 câu trắc nghiệm hỏi trực tiếp định nghĩa trong bài |
| Thông hiểu | Giải thích bằng lời của mình | Sinh 3 câu yêu cầu giải thích vì sao, có ví dụ trong bài |
| Vận dụng | Áp dụng vào tình huống quen | Sinh 2 bài tập dùng đúng công thức đã học, số liệu mới |
| Vận dụng cao | Áp dụng vào tình huống lạ | Sinh 1 tình huống thực tế cần kết hợp hai kiến thức đã học |
Quy trình ba bước:
- Đưa yêu cầu cần đạt của bài và bảng ma trận trên, yêu cầu AI đề xuất số câu theo từng mức cho đúng tổng điểm và thời gian làm bài.
- Chốt ma trận, rồi sinh câu hỏi theo từng mức riêng biệt. Sinh từng mức một cho kết quả bám mức hơn sinh cả đề một lượt.
- Yêu cầu AI viết đáp án và biểu điểm cho từng câu, kèm lý do vì sao phương án nhiễu là sai.
Bước 3 quan trọng hơn vẻ ngoài của nó: đọc lý do phương án nhiễu là cách nhanh nhất phát hiện câu hỏi có hai đáp án đúng.
Kiểm đề trước khi phát cho học sinh
Năm thứ phải tự kiểm, không giao cho AI:
- Số liệu và dữ kiện. Mọi con số trong đề phải tự tính lại. Đây là chỗ AI sai nhiều nhất, cơ chế được giải thích ở bài vì sao AI bịa thông tin.
- Câu hỏi có đúng một đáp án. Đọc lại từng phương án nhiễu.
- Ngữ liệu có nằm trong chương trình. Trích dẫn tác phẩm, sự kiện, thuật ngữ.
- Độ dài so với thời gian làm bài. Tự làm thử một lượt, nhân ba lần thời gian của bạn để ước lượng cho học sinh.
- Tính công bằng. Tình huống trong đề không đòi hỏi trải nghiệm mà chỉ một nhóm học sinh có, ví dụ đi du lịch nước ngoài, dùng thiết bị đắt tiền.
Công cụ chuyên cho giáo viên như MagicSchool có sẵn mẫu ra đề theo mức độ, giảm bước viết câu lệnh, nhưng phần kiểm năm mục trên vẫn phải làm.
Dùng AI hỗ trợ chấm tự luận
Cách làm sai phổ biến là đưa bài làm và hỏi được mấy điểm. Kết quả không ổn định và không giải thích được cho học sinh.
Quy trình ba lượt cho kết quả dùng được:
Lượt 1: viết thang chấm. Giáo viên viết thang chấm bằng tiêu chí, mỗi tiêu chí kèm mức đạt và số điểm. Có thể nhờ AI soạn bản nháp thang chấm, nhưng giáo viên phải chốt.
Lượt 2: đối chiếu. Đưa thang chấm và bài làm, yêu cầu AI liệt kê từng tiêu chí đạt hay không đạt, và trích đúng câu trong bài làm minh chứng cho mỗi nhận định. Không hỏi điểm.
Lượt 3: viết nhận xét nháp. Yêu cầu AI viết ba câu nhận xét dựa trên các tiêu chí thiếu, giọng động viên, chỉ rõ việc cần làm lần sau.
Giáo viên đọc bản đối chiếu, cho điểm, sửa nhận xét. Thời gian giảm chủ yếu ở khâu đọc và ghi nhận xét, không ở khâu phán quyết.
Lưu ý bắt buộc: bài làm có tên học sinh phải xóa tên trước khi nhập vào công cụ AI. Nguyên tắc chung về dữ liệu nằm ở bài an toàn dữ liệu khi dùng AI.
Ba việc không giao cho AI
- Quyết định điểm số cuối cùng. Điểm là phán quyết có hậu quả, phải do giáo viên chịu trách nhiệm.
- Kết luận học sinh chép bài hay dùng AI. Các công cụ phát hiện văn bản do AI viết có tỷ lệ báo nhầm đáng kể, và báo nhầm ở đây ảnh hưởng nặng tới học sinh. Nếu nghi ngờ, hãy hỏi trực tiếp và yêu cầu trình bày lại bài làm.
- Nhận định về năng lực hay hoàn cảnh học sinh. AI không biết lớp của bạn, mọi nhận định kiểu này đều là suy đoán từ văn bản.
Bài tập cho tuần này
Lấy một đề kiểm tra 15 phút bạn sắp cho, làm theo thứ tự: dựng ma trận trước, sinh câu hỏi từng mức, xin lý do phương án nhiễu, tự kiểm năm mục. Ghi lại số câu phải sửa. Lần thứ hai làm cùng cách, số câu phải sửa sẽ giảm rõ vì câu lệnh của bạn đã cụ thể hơn.
Với phần chấm, hãy thử quy trình ba lượt trên đúng năm bài trước khi áp dụng cho cả lớp.
Cách soạn phần nội dung bài dạy nằm ở bài dùng AI soạn giáo án. Phần thực hành có giảng viên kèm trên chính đề và bài của lớp bạn nằm trong khóa học AI cho giáo viên.
Câu hỏi thường gặp
AI chấm trắc nghiệm được không?
Trắc nghiệm nên chấm bằng công cụ chấm tự động thông thường hoặc biểu mẫu, chính xác tuyệt đối và không tốn tiền. AI chỉ có ích ở phần tự luận và phần nhận xét.
Có nên cho học sinh biết đề do AI hỗ trợ soạn không?
Không bắt buộc, nhưng nói ra cũng không sao. Điều quan trọng với học sinh là đề đúng chương trình và công bằng, ai soạn bản nháp không thay đổi điều đó.
Nhận xét do AI viết có bị giống nhau giữa các học sinh không?
Có, nếu bạn chỉ đưa bài làm. Đưa kèm thang chấm và yêu cầu trích minh chứng từ chính bài làm sẽ giảm hẳn tình trạng này, vì nhận xét bám vào nội dung riêng của từng bài.
Dùng AI ra đề có làm lộ đề không?
Nội dung bạn nhập vào công cụ có thể được nhà cung cấp lưu lại tùy cài đặt và gói dịch vụ. Với đề thi có tính bảo mật, không nhập vào công cụ AI công cộng.
Mất bao lâu để ra được một đề dùng được?
Đề 15 phút mất khoảng 15 tới 20 phút cho lần đầu, gồm cả kiểm. Từ lần thứ ba trở đi thường còn dưới 10 phút vì đã có mẫu câu lệnh cho môn của bạn.
